دانشکده علوم کشاورزي
گروه علوم دامي
(ژنتيک و اصلاح نژاد)
عنوان:
تجزيه زندهماني و بررسي اثر عوامل مختلف بر آن در برههاي گيلاني
از:
متين نداف فهميده
استاد راهنما:
دکتر نويد قويحسينزاده
استاد مشاور:
مهندس محمد گلشني
اسفند 1393
تقديم به :
تنها دليل بودنم، مادر مهربانم،
به پاس عاطفه سرشار و گرماي اميد بخش وجودش، که در اين سردترين روزگاران بهترين پشتيبانم است.
به پاس قلب بزرگش که فرياد رس است و سرگرداني و ترس در پناهش به شجاعت ميگرايد.
و به پاس محبتهاي بيدريغش که هرگز فروکش نميکند.
تقديم به :
زيباترين واژههاي محبت در لغت نامه قلبم، پهناوران اقليم عشق،
برادر و خواهران عزيزم که در عين عطوفت و آسماني بودن،
والاترين پشتوانه زندگيام هستند.
تقديم به :
آنان که آموختند مرا تا بياموزم…
معلمان و استادان و معماران باورهايم،آنان که برايم زندگي، بودن و انسان بودن را معنا کردند.
حال اين برگ سبزيست، تحفه درويش تقديم آنان…
يا رب دل مارا تو به رحمت جان ده درد همه را به صابري درمان ده
اين بنده چه داند که چه ميبايد جست داننده تويي، هر آنچه داني آن ده
سپاس خدايي را که اول است، بدون آنکه پيش از او اولي باشد، و آخر است بدون آنکه پس از او آخري باشد. سپاس و ستايش مر خداوندي را سزاست که آثار قدرت او بر چهره روز روشن، تابان است و انوار حکمت او در دل شب تار، درفشان. آفريدگاري که خويشتن را به ما شناساند و درهاي علم را بر ما گشود و عمري و فرصتي عطا فرمود تا بدان، بنده ضعيف خويش را در طريق علم و معرفت بيازمايد .با سپاس به درگاه پروردگار بي همتا که از سر چشمه زلال حکمت و رحمت بي کرانش نور هدايت را بر ما ارزاني داشت تا با بهره گيري از گنجينههاي علم و دانش مسير تکامل و تعالي را طي کنيم. شکر شايان نثار ايزد منان ،که توفيق را رفيق راهم ساخت تا اين پايان نامه را به پايان برسانم . اکنون که به فضل خداوند متعال موفق به انجام اين پژوهش شدهام،بر خود لازم ميدانم تا از کليه عزيزان و سروراني که در انجام اين پژوهش مرا همراهي نمودهاند قدرداني کنم.
از حاميان هميشگيام ، خانواده عزيزم که همواره بر کوتاهي و درشتي من، قلم عفو کشيده و کريمانه از کنار غفلت هايم گذشته اند و در تمام عرصه هاي زندگي يار و ياوري بي چشمداشت برايم بوده اند، تشکرمي نمايم.
از استاد راهنماي گرامي وانديشمند ، جناب آقاي دکتر نويد قوي حسين زاده، که زحمت راهنمايي اين رساله را بر عهده گرفتندو با لطف و راهنمايي هاي عالمانه خود، راه و روش كسب علم را به من آموختند و در كليه مراحل انجام و تدوين پايان نامه همكاري و مساعدت لازم را به عمل آوردندسپاس فراوان دارم و صميمانه از زحمتهاي ايشان تشکر و قدرداني مينمايم. بي شک بدون وجود راهنمايي هاي ارزنده شان و دلگرمي هاي دلسوزانه شان، طي اين مسير برايم نا ممکن بود. مسيري که با روشنايي علم و حمايت ايشان به انتها رسيد.
از جناب آقاي مهندس محمدگلشني که زحمت مشاوره اين پايان نامه، را بر عهده داشتند کمال تشکر و قدرداني را دارم.
مراتب تقدير و تشکر خود را از جناب آقاي دکتر مشادپرور و جناب آقاي دکتر حسيني مقدم که زحمت بازخواني و داوري اين تحقيق را بر عهده گرفتند اعلام ميدارم.
ازحضور جناب آقاي دکتر معتمد که بهعنوان نماينده محترم تحصيلات تکميلي در جلسه دفاع حضور داشتند، سپاسگزارم.
در پايان از کليه دوستان و عزيزاني که در انجام اين پژوهش از هيچگونه کمکي به اينجانب دريغ ننمودند خالصانه تشکر ميکنم.
عنوانصفحه
چکيده فارسيح
چکيده انگليسيخ
مقدمه2
فصل اول: کليات و مرور منابع
1-1- اهميت و اصلاح دام6
1-2-اهميت توليدات دامي در زندگي انسان7
1-3- ارزش و جايگاه گوسفند در ايران7
1-4- اهميت پرورش گوسفند9
1-5- صفات اقتصادي گوسفند10
1-5-1-ارزش اقتصادي گوشت گوسفند در ايران و جهان10
1-6- اندازه گيري زندهماني11
1-6-1- دادههاي گسسته11
1-6-2- دادههاي پيوسته12
1-7- عوامل مؤثر ير زندهماني12
1-7-1- عوامل محيطي مؤثر بر زندهماني12
1-7-1-1- محيط13
1-7-1-2- سال تولد13
1-7-1-3- سن مادر زمان زايش13
1-7-1-4- نوع تولد بره13
1-7-1-5- وزن تولد بره14
1-7-1-6- جنس بره15
1-7-2- برآورد پارامترهاي ژنتيکي مؤثر بر زندهماني20
1-8- اهميت برآورد پارامترهاي ژنتيکي در اصلاح دام23
1-8-1- مدل تجزيه24
1-8-2- صفات آستانهاي يا دسته بندي شده24
1-8-3- مدل آستانهاي26
1-8-4- روش بيزي28
1-8-5- برآورد اجزاي واريانس29
1-9- استنتاجات بيزي30
1-9-1- استنباط آماري30
1-9-2- استنباط بيزي30
1-9- 3- اجراي استنباط بيزي32
1-9-4- نمونهگيري گيبس33
1-9-4-1- اجراي نمونهگيري گيبس33
1-9-5- کاربرد آناليز بيزي در اصلاح دام35
1-10- روش حداکثر درست نمايي (REML)35
فصل دوم: مواد و روشها
2-1- دادهها و اطلاعات مورد استفاده37
2-2- نحوه انتقال اطلاعات به رايانه37
2-3- آمادهسازي دادهها37
2-4- تشكيل فايل شجره براي تجزيه38
2-4-1- فايل شجره براي تجزيه وتحليل يک صفته و دوصفته38
2-4-2- فايل مشاهدات براي تجزيه و تحليل يک متغيره39
2-4-3- تجزيه تحليل دو متغيره39
2-4-4- فايل مشاهدات براي تجزيه و تحليل دوصفته39
2-5- نرم افزاهاي انجام تجزيه ژنتيكي و غير ژنتيکي39
2-6- مدلهاي مورد استفاده براي تجزيه ژنتيکي طول عمر و اوزان بدن40
2-7- فرمول اطلاعات آکايک41
2-8- تجزيه با استفاده از مدل تجزيه زندهماني41
2-9- اجراي روش بيزي با استفاده از نمونهگيري گيبس43
فصل سوم: بحث و نتايج
3-1- دلايل حذف برهها45
3-2- بررسي عوامل ثابت مؤثر بر صفات طول عمر و زندهماني48
3-2-1- سن مادر زمان زايش50
3-2-2- نوع تولد50
3-2- 3- سال تولد51
3-2-4- ماه تولد52
3-2-5- جنس بره53
3-2-6- اوزان بدن53
3-3- بررسي عوامل ثابت مؤثر بر اوزان بدن57
3-4- برآورد پارامترهاي ژنتيکي تک صفتي62
3-4-1- برآورد پارامترهاي ژنتيکي تک صفتي طول عمر62
3-4-2- برآورد پارامترهاي ژنتيکي تک صفتي اوزان بدن64
3-5- تجزيه به روش بيزي67
3-5-1- تجزيه تک صفتي زندهماني با استفاده از مدل آستانهاي و روش بيزي67
3-5-2- تجزيه دو صفتي ميان صفات زندهماني در سنين مختلف با استفاده از مدل آستانهاي و روش بيزي75
3-5-3- تجزيه دو صفتي ميان صفات زندهماني در سنين مختلف و وزن تولد با استفاده از مدل خطي- آستانهاي و روش بيزي77
3-6- برآورد وراثت پذيري زندهماني با استفاده از مدل حيواني ويبول79
3-7- نتيجه گيري کلي81
3-8- پيشنهادات82
منابع84
عنوانصفحه
جدول1-1- اثر عوامل جنس، نوع تولد، سن مادر، سال تولد، فصل تولد و وزن تولد بر صفات زندهماني برخي نژادهاي داخلي و خارجي19
جدول1-2- اثر پارامترهاي ژنتيکي صفت زندهماني در برخي نژادهاي مختلف22
جدول2-1- اطلاعات مربوط به وزن تولد، طول عمر و زندهماني برهها از تولد تا يکسالگي38
جدول2-2- خلاصهاي از اطلاعات شجره38
جدول 3-1- توزيع علل حذف برهها45
جدول3-2- ميانگين حداقل مربعات و خطاي استاندارد طول عمر به تفکيک عوامل ثابت مختلف49
جدول3-3- نسبت خطر و معني داري اثرات مؤثر بر زندهماني از تولد تا 2 ماهگي54
جدول3-4- نسبت خطر و معني داري اثرات مؤثر بر زندهماني از تولد تا 3 ماهگي55
جدول3-5- نسبت خطر و معني داري اثرات مؤثر بر زندهماني از تولد تا 6 ماهگي55
جدول3-6- نسبت خطر و معني داري اثرات مؤثر بر زندهماني از تولد تا 9 ماهگي56
جدول3-7- نسبت خطر و معني داري اثرات مؤثر بر زندهماني از تولد تا يک سالگي56
جدول3-8- ميانگين حداقل مربعات و خطاي استاندارد وزن تولد به تفکيک عوامل ثابت مختلف59
جدول3-9- ميانگين حداقل مربعات و خطاي استاندارد وزن 3 ماهگي به تفکيک عوامل ثابت مختلف60
جدول3-10- ميانگين حداقل مربعات و خطاي استاندارد وزن 6 ماهگي به تفکيک عوامل ثابت مختلف61
جدول3-11- پارامترهاي ژنتيکي حاصل ازآناليز مدلهاي خطي صفت طول عمر63
جدول3-12- پارامترهاي ژنتيکي حاصل از آناليز مدلهاي تکصفته براي صفت وزن تولد65
جدول3-13- پارامترهاي ژنتيکي حاصل از آناليز مدلهاي تکصفته براي صفت وزن 3 ماهگي66
جدول3-14- پارامترهاي ژنتيکي حاصل ازآناليز مدلهاي تکصفته براي صفت وزن 6 ماهگي67
جدول3-15- برآورد پسين مولفههاي واريانس، وراثتپذيري و همبستگي بين آثار مستقيم و مادري براي صفت زندهماني از تولد تا 60 روزگي (S1) با استفاده از تجزيه مدل آستانهاي و روش بيزي70
جدول3-16- برآورد پسين مولفههاي واريانس، وراثتپذيري و همبستگي بين آثار مستقيم و مادري براي صفت زندهماني از تولد تا 90 روزگي (S2) با استفاده از تجزيه مدل آستانهاي و روش بيزي71
جدول3-17- برآورد پسين مولفههاي واريانس، وراثتپذيري و همبستگي بين آثار مستقيم و مادري براي صفت زندهماني از تولد تا 180 روزگي (S3) با استفاده از تجزيه مدل آستانهاي و روش بيزي72
جدول3-18- برآورد پسين مولفههاي واريانس، وراثتپذيري و همبستگي بين آثار مستقيم و مادري براي صفت زندهماني از تولد تا 270 روزگي (S4) با استفاده از تجزيه مدل آستانهاي و روش بيزي73
جدول3-19- برآورد پسين مولفههاي واريانس، وراثتپذيري و همبستگي بين آثار مستقيم و مادري براي صفت زندهماني از تولد تا يکسالگي (S5) با استفاده از تجزيه مدل آستانهاي و روش بيزي74
جدول3-20- برآوردهاي پسين همبستگيهاي ژنتيکي مستقيم و مادري و محيط دائمي مادري ميان صفات زندهماني از تولد تا يکسالگي با استفاده از مدل دو صفتي آستانهاي و روش بيزي77
جدول3-21- برآوردهاي پسين همبستگيهاي ژنتيکي مستقيم و مادري و باقيمانده ميان صفات زندهماني از تولد تا يکسالگي با وزن تولد با استفاده از مدل دو صفتي خطي-آستانهاي و روش بيزي 79
جدول3-22- برآوردهاي وراثتپذيري حاصل از مدل حيواني ويبول براي صفات زندهماني از تولد تا يکسالگي 80
عنوانصفحه
نمودار 1-1 توزيع مرگومير برههاي لري بختياري در خلال ماههاي مختلف عمر برهها تا يک سالگي18
نمودار 1-2- تابع توزيع زندهماني برهها از تولد تا سن يک سالگي18
نمودار 3-1- حذف برههاي بومي گيلان در سنين مختلف47
نمودار 3-2- درصد تجمعي حذف در برههاي بومي گيلان47
چکيده

هدف از اين پژوهش برآورد پارامترهاي ژنتيکي و غيرژنتيکي مرتبط با زندهماني و تجزيه و تحليل زندهماني در برههاي استان گيلان بود. در اين پژوهش از رکوردهاي طول عمر و زندهماني 41037 راس بره حاصل از 496 راس قوچ و 10256 راس ميش گوسفندان گيلان که طي سالهاي 1369 تا 1392 بهوسيله سازمان جهاد کشاورزي استان گيلان جمعآوري شده بود، استفاده شد. اطلاعات مورد استفاده شامل اطلاعات کامل شجره، جنس بره، سال، ماه و روز حذف، سن ميش در زمان زايش، سال، ماه و روز تولد و نوع تولد بره، وزن تولد و وزن سه و شش ماهگي بودند. دادههاي مربوط به طول عمر با استفاده از مدلهاي خطي و دادههاي مربوط به زندهماني در سنين مختلف از تولد تا يکسالگي بهوسيله مدلهاي آستانهاي در قالب روش بيزي و مدل تجزيه بقا با استفاده از تابع ويبول آناليز شدند. همچنين به منظور بررسي ارتباط ژنتيکي ميان طول عمر و اوزان بدن از مدل دوصفته خطي-خطي و جهت بررسي ارتباط ژنتيکي ميان زندهماني و اوزان بدن از مدل دوصفته خطي-آستانهاي استفاده شد. اين مدلها شامل اثر عوامل ثابت از قبيل سال و ماه تولد بره، جنس بره، نوع تولد، سن مادر و متغير کمکي وزن تولد برهها بهصورت خطي بودند. وراثت پذيري مستقيم طول عمر برهها در مدل خطي در حد پايين و برابر با 03/0 برآورد شد. وراثت پذيري مستقيم زندهماني با مدل آستانهاي و روش بيزي از تولد تا 60، 90، 180، 270 و 365 روزگي در حد پايين و بهترتيب برابر با 17/0، 16/0، 08/0، 04/0 و 04/0 و وراثت پذيري مادري آنها 21/0، 18/0، 15/0، 08/0 و 08/0 برآورد شد. وراثتپذيريهاي مستقيم زندهماني در سنين مختلف از تولد تا يکسالگي، در مقياس لگاريتمي و وراثتپذيري مؤثر حاصل از مدل حيواني تجزيه بقا داراي تابع ويبول در حد پايين و نزديک به صفر بدست آمد. بنابراين تجزيه زندهماني با استفاده از مدلهاي غيرخطي آستانهاي و مدل تجزيه بقا با استفاده از تابع ويبول منجر به برآورد غيريکساني از پارامترهاي ژنتيکي شد. با توجه به وراثتپذيري پايين زندهماني به منظور بهبود زندهماني در برهها از تولد تا يکسالگي ميتوان با بهبود شرايط محيطي و مديريتي و با انتخاب غيرمستقيم از طريق صفات همبسته با اين صفت که وراثت پذيري بالايي دارند از ميزان حذف برهها کاست تا ميزان زندهماني برههاي گيلان در گله افزايش يابد.
کلمات کليدي: پارامترهاي ژنتيکي، تجزيه زندهماني، طول عمر، گوسفند گيلاني.

Abstract

The purpose of this study was estimation of genetic and non-genetic parameters which were associated with survival and analysis of it in Guilan Province sheep. In the present study, we used 41037 survival and longevity records of lambs born from 496 sires and 10256 dams which were collected during 1990 to 2013 by the Agriculture Organization of Guilan Province. The data were included perfect information of pedigree, sex, year, month and day of culling, dam age, year, month and day of birth and type of birth, birth weight and three- and six-month weight. Longevity data was analyzed using linear models and data of survival in different ages from birth to yearling age was analyzed using threshold models by Bayesian methods. Also, survival analysis conducted using the Weibull function. In order to survey genetic relationship between longevity and body weights at different ages, linear- linear models were used. Also, linear-threshold models were used to study genetic relationship between survival and body weights at different ages. The models included the fixed effects of year and month of birth, sex, type of birth, dam age and linear effect of birth weight as covariate. Direct hertiabilities of survival from birth to 60, 90, 180, 270 and 365 days, using threshold model and the Bayesian approach, were were low and equal to 0.17, 0.16, 0.08, 0.04 and 0.04 and corresponding maternal hertiabilities were 0.21, 0.18, 0.15, 0.08 and 0.08, respectively. The direct hertiability of survival from birth to yearling age, obtained from the survival analysis and Weibull function were low and near to zero. Therefore, genetic parameters obtained from non-linear threshold models and survival analysis using Weibull function were different.Due to the low hertiability of survival in order to improve the survival of lambs from birth to yearling age enviromental and manegement conditions should be improved and conducting indirect selection by correlated traits with high hertiability decrease the rate of culling in lambs to increase the survival rate of Guilan lambs in the flock.
Key Words: Genetic parameters, Guilan sheep, Longevity, Survival analysis.
مقدمه
بسياري از محققين اولين قدم در طراحي برنامههاي اصلاح نژاد را تصميمگيري در مورد انتخاب اهداف اصلاح نژادي مناسب عنوان نمودهاند. اهداف اصلاح نژاد تابعي از مجموعه صفاتي هستند که مطابق با هدف توليد، داراي يک اثر مستقيم بر درآمد و هزينه بوده (ارزش اقتصادي) و همچنين داراي تنوع ژنتيکي (ارزش اصلاحي) ميباشند [نعمتي و همکاران، 1389].
در بيشتر بررسيهاي انجام شده و برنامههاي اصلاح نژادي به منظور رشد اقتصادي واحدهاي دامپروري به صفات توليدي از قبيل وزن تولد، وزن از شيرگيري، وزن يکسالگي و پشم توليدي تاکيد شده است و به اين منظور معمولاً برنامههاي مدون رکورد برداري و ارزيابيهاي ژنتيکي و همچنين برنامههاي انتخاب، طراحي و مورد استفاده قرار ميگيرد. اين در حالي است که تعداد دامهايي که قابليت ماندگاري تا زمان عرضه به بازار را دارند يکي از فاکتورهاي مهم و تاثيرگذار بر اقتصاد دامپروري ميباشد، که کمتر مورد توجه بوده و براي رکورد برداري و ارزيابي ژنتيکي آن هيچ برنامهاي طراحي نشده است. متوسط نرخ مرگ و مير در اغلب کشورهاي توليد کننده گوسفند 9 تا 20 درصد گزارش شده است که بيانگر اهميت آن در کاهش درآمد دامدار ميباشد [Gama et al., 1991; Safari et al., 2005].
نشخوارکنندگان کوچک از جمله گوسفند و بز ميتوانند کمک کنننده درآمد اضافي براي بسياري از کشاورزان در مناطق استوايي و نيمه استوايي باشند. يکي از ويژگي مهم گوسفند توانايي زندگي کردن بر روي زمينهاي نامطلوب و توليد ساير اشکال کشاورزي و همچنين توانايي زنده ماندن در مناطقي که حتي گاوها در آن عملکرد ضعيفي دارند ميباشد. گوسفندان محلي و بومي براي امرار معاش و اقتصاد اجتماعي و معيشت جوامع روستايي مهم هستند که سهم ويژهاي در اقتصاد و توليد گوشت دارند [Sodiq et al., 2011].
در حال حاضر بيش از 42 درصد از کل گوشت قرمز توليدي که نزديک به 293 هزار تن در سال است توسط بيش از 50 ميليون راس گوسفند در قالب 27 نژاد سازگار با شرايط اقليمي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي مناطق مختلف توليد ميگردد [وطن خواه و همکاران، 1383 Ghavi Hossein- Zadeh and Ardalan, 2010:]. گوشت قرمز چه از جنبه تامين پروتئين مورد نياز و امنيت غذايي جمعيت رو به رشد کشور و چه از جنبه سهم آن در ارزش افزوده بخش کشاورزي، جايگاه ويژهاي دارد [طالبي و همکاران، 1389].
سودآوري يک گله گوسفند بهوسيله تعداد برههاي تحت آميزش تعيين ميگردد که خود تحت تاثير ميزان آبستني، تعداد بره متولد شده در هر زايمان و زندهماني برهها تا حين فروش (به صورت پروار يا جايگزين) ميباشد. زندهماني برهها يکي از مهمترين عوامل مؤثر بر سودآوري بهشمار ميرود به طوري که ضرايب اقتصادي نسبي ميزان زندهماني در برخي نژادها در سنين مختلف بعد از صفات توليد مثلي و بالاتر از صفات مربوط به رشد، پشم و ترکيب لاشه برآورد شده است و اين به مفهوم اهميت بالاي ميزان زندهماني ميباشد. به رغم اينکه تلاشهاي فراواني در جهت مواظبت از ميشها در خلال آبستني و برههاي آنها در حين و بعد از تولد صورت ميگيرد، دامنه ميزان مرگ و مير برهها از تولد تا يکسالگي در نژادهاي مختلف گوسفند، پرورش يافته تحت شرايط آب و هوائي متفاوت است که عمدتاً در اوايل زندگي برهها به وقوع ميپيوندد [وطن خواه، 1391].
ماندگاري برهها تا زمان عرضه به بازار يکي از فاکتورهاي مهم و تاٌثيرگذار بر اقتصاد دامپروري ميباشد، عوامل محيطي و ساير عوامل ژنتيکي دخيل در آن اثر بسيار مهمي بر زندهماني برهها دارد. مطالعات زيادي براي شناسائي فاکتورهاي کليدي مربوط به آسيب پذيري برهها قبل از شيرگيري انجام شده که نتايج به دست آمده متفاوت و شديداً تحت تاثير نژاد و سيستم پرورش گزارش شده است. مرگ و مير در اوايل زندگي حيوان عامل حذف غير ارادي از گله ميباشد و بيشتر برهها در 10 روز اول زندگي، زماني که تغييرات محيطي براي مادر و بره شديد است ميميرند. هر گونه عمليات مديريتي که موجب حفاظت و جلوگيري از گسترش بيماري در بين آنها شود باعث افزايش نرخ زندهماني بين تولد تا از شيرگيري ميشود [اسلمي نژاد و همکاران، 1390].
مرگ و مير برهها واقعه پيچيدهاي است که عوامل محيطي مانند شرايط آب و هوائي، تغذيه، مديريت، بيماريها و عوامل عفونت زا، عوامل غير ژنتيکي از جمله سال تولد، سن و وضعيت بدني ميش در زمان برهزايي، نوع تولد، جنس تولد، وزن تولد بره و بالاخره ژنتيک خود بره بر آن تاٌثير دارند [بحري بينا باج و همکاران، 1391]. در دهه اخير کوششهاي زيادي جهت شناسائي عوامل مؤثر بر تلفات برهها انجام شده است، اما نتايج گزارش شده تحت تاٌثير نژاد، سيستم توليد و مدلهاي مورد استفاده جهت تجزيه متفاوت بوده است. زندهماني برهها ميتواند به عنوان يک صفت با توزيع دوجملهاي (مرده يا زنده) مورد تجزيه قرار گيرد [وطن خواه و همکاران، 1391].
اگرچه وزن تولد به تنهايي بزرگترين عامل تعيين کننده مرگ و مير برههاست، توجه مادر به بره ميتواند فشار ناشي از عوامل محيطي را به حداقل برساند. هر چند بروز بسنده رفتار مادرانه در سيستم جديد پرورش دام مشکل است، زيرا افزايش تعداد برهها در هر زايش مستلزم توان بيشتر مادر در نگهداري از نوزادان است. فهم بهتر شرايط محيطي و مديريتي در دوران آبستني و هنگام زايش ميتواند به کاهش از دست رفتن برهها در ميشهاي با باروري زياد منجر شود. در کشورهايي که پرورش گوسفند بيشتر به صورت سنتي و نيمه صنعتي صورت ميگيرد و برنامهي اصلاح نژاد مشخصي در مورد نژادهاي بومي اتخاذ نشده است، تصور ميشود در صورت پيشرفت در زمينهي انتخاب ژنتيکي و اجراي برنامههاي منجر به افزايش دوقلو يا چند قلوزايي و مطالعهي تجربيات کشورهاي پيشرو در اين زمينه و سيستمهاي پياده شده در اين کشورها و سپس مطالعه روي رفتار مادرانهي نژادهاي بومي و پياده کردن سيستم متناسب با کشور، ميتوان به بهبود زندهماني برهها دست يافت [Dwyer, 2008].
وراثت پذيري مستقيم ميزان زندهماني برهها پايين و از صفر تا 11/0 در نژادهاي مختلف گزارش شده است. به رغم اهميت اقتصادي آن، ميزان صفت زندهماني برهها در نژادهاي مختلف گوسفند کمتر مورد توجه بوده و در برنامههاي اصلاحي هم کمتر وارد شده است. به منظور وارد نمودن اين صفت در برنامههاي اصلاحي و بهبود ژنتيکي آن، شناسايي عوامل محيطي مؤثر بر زندهماني و برآورد پارامترهاي ژنتيکي آن نياز ميباشد [سي سختي و همکاران، 1388].
گوسفند بومي استان گيلان نژادي با گرايش توليد گوشت است و همچنين داراي جثه اي ريز با دنبه اي کوچک ميباشد. رنگ بدن آن نخودي تا سفيد يا قسمتي از سر و صورت و انتهاي دست و پاها داراي لکههاي قهوه اي روشن تا قهوه اي تيره وبه ندرت سياه ميباشد. به دليل عدم مطالعه در خصوص بررسي زندهماني گوسفندان گيلان و اهميت صفت زندهماني، برآورد پارامترهاي ژنتيکي مرتبط با زندهماني و نيز تعيين اثر برخي از عوامل محيطي بر ميزان زندهماني در برههاي گيلان هدف از انجام اين تحقيق ميباشد.
اهداف تحقيق:
1. برآورد پارامترهاي ژنتيکي مرتبط با زندهماني در برههاي استان گيلان.
2. تعيين اثر برخي از عوامل محيطي بر ميزان زندهماني در برههاي بومي استان گيلان.

1-1- اهميت اصلاح دام
هدف اصلي در صنعت دامپروري، دستيابي به بالاترين بازده اقتصادي است، بنابراين در برنامههاي اصلاح نژادي اينکه بتوان افرادي را به عنوان والدين نسل آينده انتخاب کرد که از لحاظ ارزش ارثي نسبت به سايرين برتري داشته باشند هدف مورد نظر بوده، که در اين راستا نقش مديريت، اصلاح دام، بهداشت و تغذيه دامها بر افزايش راندمان عملکرد اثبات شده است. وليکن آنچه از افراد قابل مشاهده و اندازهگيري است ارزش ظاهري آنها ميباشد، از طرفي صفات توليدي تحت تأثير دو عامل محيط و مواد توارثي قرار دارند که تنها بخش ژنتيکي آن قابل انتقال از نسلي به نسل ديگر است و مقدار رشد ژنتيکي نيز مربوط به همبستگي بين ارزش ارثي و ارزش ظاهري افراد ميباشد. بنابراين اهميت دارد که اصلاح کننده بتواند از روي ارزش ظاهري پي به ارزش ارثي حيوان ببرد [يزدي، 1369].
لذا هدف اصلي و اساسي برنامههاي اصلاح نژاد، تلاش در جهت افزايش پتانسيل ژنتيکي يک يا چند صفت خاص در گله ميباشد. بي شک اين تلاشها ميتواند در راستاي اصلاح ژنوتيپهاي بهتر و متناسب با سيستمهاي جديد پرورشي، يا با معرفي ژنوتيپهاي جديد باشد، در نتيجه برنامههاي اصلاح نژاد بايد در دراز مدت براي انتخاب حيوانات برتر و افزايش عملکرد دامها مورد توجه قرار گيرد. در سالهاي اخير با پيشرفت علم ژنتيک، آمار و کامپيوتر موفقيتهاي زيادي در اصلاح دامها و در نتيجه افزايش توليدات دامي حاصل شده است. ورود نژادهايي با صفات مطلوب درگله، با هدف بهبود عملکرد و افزايش بهرهوري اقتصادي دام” اصلاح نژاد” ناميده ميشود [پشمي، 1388] .
با استفاده از دامهاي اصلاح نژاد شده، توليدات گله افزايش خواهد يافت. انتخاب مهمترين استراتژي اصلاح نژاد ميباشد که باعث تغيير ترکيب ژنتيکي گله ميشود، بنابراين درطول زمان در جمعيتهايي که انتخاب صورت ميگيرد پارامترهاي ژنتيکي تغيير ميکند. لذا برآورد پارامترهاي ژنتيکي که تابع زمان و مکان هستند جهت تصميم گيري براي برنامه اصلاح نژاد ضرورت دارد [کرمي و همکاران، 1391]. بهبود ژنتيکي صفات هدف اصلي برنامههاي اصلاح نژادي محسوب ميشود. از اين رو براي طراحي مناسب برنامههايي که با هدف بهبود ژنتيکي انجام ميشوند، برآورد پارامترهاي ژنتيکي و همبستگي ميان صفات داراي اهميت بالايي هستند [Duguma et al., 2002].
امروزه در تعداد زيادي از کشورها براي تغيير در خصوصيات توليدي حيوانات از روشهاي علمي اصلاح نژاد دام استفاده ميشود. بدين لحاظ لازم است از صفات مختلف رکوردگيري شده، و مشخصات شجرهاي حيوانات ثبت شود. براي اجراي اين امر در کشورهاي مختلف سيستم هاي جمع آوري اطلاعات در سطح ملي يا در واحدهاي دامپروري طراحي و اجرا ميشود. از اين اطلاعات براي برآورد پارامترهاي ژنتيکي صفات مختلف در يک جامعه و همچنين پيشبيني نااريب ارزش ارثي حيوانات استفاده ميشود. چون تأثير عوامل محيطي بر تغييرات رکوردهاي فنوتيپي حيوانات زياد است لذا پيشرفت ژنتيکي جامعه براي يک صفت در حالتي که انتخاب حيوانات بر اساس ارزش ارثي آنها انجام شود بيشتر است [امام جمعه کاشان، 1376].
هرگونه پيشرفت در بهبود توليد حيوانات بستگي به استفاده از روشهاي اصلاح نژادي دارد که با مشخص نمودن ميزان وراثتپذيري و همبستگي ژنتيکي، بکارگيري روشهاي مناسب انتخاب امکان پذيراست Pool et al., 2000]].
1-2- اهميت توليدات دامي در زندگي انسان
گوسفنداري يکي از مهمترين و اصليترين مشاغل اقتصادي است. گسترش اين فعاليت با استقلال اقتصادي ارتباط بسيار نزديک و غير قابل تفکيکي دارد و در اشتغال زايي مفيد بوده و نقش به سزايي ايفا ميکند حفظ و حراست از اين سرمايه، افزايش ميزان انواع توليدات، سرمايه گذاري، آموزش و تحقيق در زندگي انسان از اهميت بالايي برخوردار است [قرباني و خسروي نيا، 1379]. فرآوردههاي دامي اهميت زيادي در تنوع بخشيدن به رژيم غذايي انسان و همچنين جبران کمبودهاي ناشي از مصرف غلات دارند. وجود غذاهايي با منشاء حيواني براي متعادل ساختن و تکميل نمودن مواد غذايي داراي منشاء گياهي، اهميت بالايي دارند [قرباني و خسروي نيا، 1379].
غذاي موجود در مناطق پرجمعيت عمدتاً دانههاي نشاستهاي ميباشد که انرژي کافي دارد ولي فاقد پروتئين با کيفيت خوب براي رشد و ترميم بافتهاي بدن است. اين فقر غذايي باعث مرگ و يا اثرات زيان باري ميشود که افراد را در تمام طول عمر معذب ميکند، از اين رو استفاده از پروتئين حيوان در تغذيه انسان نقش بسياري دارد [امانلو، 1384].
1-3- ارزش و جايگاه گوسفند در ايران
پرورش گوسفند و بز در ايران از دير باز به عنوان يکي از مشاغل توليدي حائز اهميت بوده است. گوسفندان ايران از نژادهاي پشم ضخيم و دنبهدار هستند. اين دامها حيواناتي چند منظوره محسوب شده و با شرايط مرتعي ضعيف کشور به طور کامل سازگار شدهاند و از نظر توليد گوشت، پشم، پوست و شير از اهميت بالايي برخوردارند [توکليان، 1378].
بر خلاف تعدادي از دامها که از ساير نقاط به کشور ما وارد شدهاند، گوسفند از ايران به نقاط ديگر جهان به ارمغان رفته است و ميتوان گفت که ايران از معدود نقاط جهان است که از حدود 7 تا 8 هزار سال پيش و براي اولين بار، اهلي کردن گوسفند در آن انجام گرفت. ايرانيان باستان نيز با گوسفند آشنا بوده و از آن به عنوان يک جانور اهلي پاک نام بردهاند [توکليان، 1378].
مجسمه يک گوسفند داراي پشم در تپه سراب ايران پيدا شده و نشان ميدهد که انتخاب گوسفندان با پشم مناسب توسط انسان در 6000 قبل از ميلاد در اين منطقه اتفاق افتاده است. تصوير گوسفندان اهلي با پشمها، شاخها و دمهاي مختلف در آثار باستاني غرب آسيا از جمله منطقه دجله و فرات در حدود 3000 سال قبل از ميلاد مسيح يا در کتابهاي بابليها فراوان وجود دارد [توکليان، 1378].
در ايران علوفه مراتع متغير است و گوسفندان همانند شتر مواد لازم را در بدن خود به صورت دنبه و ديگر مواد ذخيره ميکند. به دليل مسايل مذهبي و اهميت قرباني کردن در درجه اول وهمچنين اهميت اقتصادي آن در درجه دوم ، پرورش گوسفند در ايران داراي اهميت ميباشد. با توجه به اينکه دامپروري شغل اصلي بسياري از عشاير و اکثريت روستانشينان ميباشد و پرورش گوسفند مکمل فعاليتهاي زراعي در کشت و صنعت است ميتواند دليل اصلي قدمت و مرغوبيت فرشهاي ايران و ارزش اقتصادي آن براي کشور و توليدکنندگان آن محسوب شود. علاوه بر اين توجه اکثر مردم به مصرف گوشت گوسفند در مقايسه با ساير گوشتها بيشتر بوده و همچنين از شير و لبنيات آن استفاده بيشتري ميکنند و حتي از ساير بخشهاي غير غذايي آن از جمله پوست و روده نيز استفاده ميشود [توکليان، 1378].
به علت عدم آگاهي گوسفندداران ايراني اغلب گوسفندان ايراني اصالت خود را از دست داده و به صورت ناخالص در آمدهاند. امروزه پرورش گوسفند اغلب در دامنههاي سلسله جبال زاگرس در جنوب غربي و مرکز و سلسله جبال البرز در شمال مناطق مناسبي براي پرورش گوسفند هستند. [سعادت نوري و سياه منصور،1390].
1-4- اهميت پرورش گوسفند
گوسفند حيوان نسبتاً خوش بنيهاي است که آب و هواي متغيير و خشک را تحمل ميکند و با فقيرترين علوفه و غذاها رشد خود را ادامه ميدهد. به وسيله گوسفند ميتوان زمينهاي نامرغوبي که براي کشت و زرع مناسب نيست با ايجاد مرتع مصنوعي مورد استفاده قرار داد. گوسفند در مقايسه با ساير دامها به جيره نگهداري کمتري احتياج دارد و بيشتر غذايي که دريافت ميکند صرف توليد رشد و نمو خود مينمايد، به همين سبب در بيشتر کشورهاي دنيا از نقطه نظر اقتصادي در رتبه اول قرار دارد. انواع فرآوردههاي گوسفند را در تمام طول سال ميتوان به بازار عرضه کرد، به همين جهت دامدار کمتر با مشکلات مالي مواجه ميشود. علاوه بر اين، در پرورش گوسفند برگشت سرمايه نسبتاً سريع است، به عنوان مثال بره را در 3 ماهگي يعني 8 ماه پس از آبستني ميتوان فروخت. عادت گوسفند از نظر دفع فضولات و به ويژه در نقاط مرتفع چراگاه و مرتع از نظر تقويت و کود دهي خاک مورد توجه و اهميت است. پشم حاصله را ميتوان به راحتي انبار کرد و در زمان مناسب به بازار عرضه کرد يا به مسافتهاي دور فرستاد. چربي خالص پشم (لالولين) که از پساب حاصله از شستشوي پشم به وسيله روشهاي شيميايي جدا ميگردد به عنوان مخلوط کننده کرمهاي آرايشي و طبي استفاده ميگردد، در ايران عملا پرورش گوسفندان به منظور گوشت قرمز بوده و بيشتر اين نکته مد نظر دامداران است [سعادت نوري و سياه منصور، 1390].
1-5- صفات اقتصادي گوسفند
ارزش اقتصادي يک صفت به صورت ميزان تغيير سود سيستم در اثر يک واحد افزايش در ميانگين آن صفت، در حالي که ميانگين ساير صفات ثابت بماند محاسبه ميشود [موسي زاده و همکاران 1391]. درصد باروري، وزن بره در پايان شيرخوارگي، رشد پس از شيرخوارگي، وزن بدن در يکسالگي، تيپ بدن و صفات ظاهري، ويژگيهاي لاشه، توليد پشم، از جمله صفات اقتصادي در گوسفند ميباشند [حميديان و همکاران، 1389].
معمولاً گوسفند داراي باروري فصلي است. در کل، باروري و توليد مثل يک صفت اقتصادي خيلي مهم است که با درآمد رابطهاي مستقيم دارد. درصد برهزايي در گوسفند اهميت ويژهاي دارد. چندزايي از نظر افزايش شير و توليد گوشت اهميت اقتصادي بالايي دارد، زيرا بسياري از نژادها را ميتوان به افزايش توليد بره در سال رهنمون نمود. اين صفت مخصوصاً در تيپ گوشتي از اهميت ويژهاي برخوردار است [حميديان و همکاران، 1389].
ظرفيت ژنتيکي و وزن تولد بره و مديريت و چگونگي تغذيه روي رشد تاثير ميگذارد. وراثت پذيري وزن تولد 35-30 درصد است و در گزينش براي افزايش وزن تا حدود زيادي مؤثر است. وزن بالاي برهها و عدم آمادگي برخي از ميشها مشکل سختزايي در گوسفند را موجب و منجر به تلفات ميشود. توجه به ميزان رشد بعد از دوره شيرخوارگي از نظر اصلاح نژاد داراي ارزش نسبتا زيادي است، وراثت پذيري صفت وزن در يکسالگي حدود 45-40 درصد است و تکرارپذيري آن بالا ميباشد لذا گزينش بر اساس وزن بدن يکسالگي به دليل آنکه وراثت پذيري و هم تکرارپذيري آن بالاست صورت ميگيرد [حميديان و همکاران، 1389].
وراثت پذيري صفات ظاهري و تيپ کم و در حدود 12-10 درصد است. بنابراين گزينش بر اساس اين صفت نتايج رضايت بخشي را در پي نخواهد داشت. وراثت پذيري صفات مربوط به لاشه در گوسفند قابل ملاحظه ميباشد و به همين جهت گزينش براي اين صفات از نظر توليد گوشت اثر مطلوبي دارد. بديهي است پي بردن به کيفيت لاشه پس از کشتار به دست ميآيد و مستقيما براي اصلاح نژاد و جفتگيريهاي بعدي قابل بهره برداري نخواهد بود [حميديان و همکاران، 1389].
توليد پشم يکي از صفات اقتصادي مهم است که ساليانه مقاديري از درآمد پرورش را به خود اختصاص ميدهد. چون گوسفندان ايران عمدتا داراي پشم ضخيم ميباشند نسبت به گوسفندان با پشم کاملا ظريف داراي ظرفيت ساليانه کمتري از نظر توليد پشم هستند [حميديان و همکاران، 1389].
در کشورهايي که پشم ظريف توليد ميکنند نسبت به ايران که توليد کننده گوسفند با پشم ضخيم است، درآمد بيشتري عايد دامداران ميشود و اين درکشورهاي با پشم ظريف حدود 25-20 درصد و در ايران 5 درصد تجاوز نميکند. اين امر نشان ميدهد که گزينش بر اساس پشم صورت نگرفته است. ظرفيت توليد پشم به نسبت زياد تابع طول تارپشم است [حميديان و همکاران، 1389].
1-5-1- ارزش اقتصادي گوشت گوسفند در ايران و جهان
گوشت قرمز چه از جنبه تامين پروتئين مورد نياز و امنيت غذايي جمعيت رو به رشد کشور و چه از جنبه سهم آن در ارزش افزوده بخش کشاورزي، جايگاه ويژهاي دارد [طالبي و همکاران، 1389]. گوشت گوسفند مهمترين و رايجترين منبع پروتئين حيواني در کشور ايران ميباشد. در حال حاضر بيش از 42 درصد از کل گوشت قرمز توليدي که نزديک به 293 هزار تن در سال است توسط بيش از 50 ميليون راس گوسفند در قالب 27 نژاد سازگار با شرايط اقليمي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي مناطق مختلف توليد ميگردد [وطنخواه و همکاران، 1383؛ Ghavi Hossein-Zadeh and Ardalan, 2010].
با توجه به کمبود منابع غذايي پاسخ به تقاضاي موجود براي افزايش گوشت گوسفند مستلزم افزايش بهره‌وري است. مديريت بر پايهي روش‌هاي علمي و اصلاح نژاد گوسفند مهمترين ابزار براي رسيدن به اين هدف مي‌باشد [وطنخواه و همکاران، 1383].
توليد گوشت قرمز جزء صفات مهم اقتصادي در پرورش نشخوار كنندگان به حساب ميآيد. بيشترين بخش از درآمد حاصل از پرورش گوسفند به توليد گوشت برميگردد. بالا بودن نسبت زايش در ميشها باعث استحصال بيشتر گوشت در گوسفندداريها شده كه اين امر نيز دال بر اهميت باروري در گوسفند است. ذائقه ساکنين هر ناحيه و شرايط محيطي موجود براي پرورش گونههاي دامي، از مهمترين دلايل نوع گوشت توليدي در هر منطقه است. به دليل مسائل اعتقادي و فرهنگي، گوشت گوسفند يکي از مهمترين منابع گوشت قرمز در کشورهاي خاورميانه بوده و پرورش آن فعاليتي معمول در اين ناحيه محسوب ميشود [Yanar and Yetim, 2001].
آمار ارائه شده توسط سازمان خواروبار جهاني نشان ميدهد که بخش اعظم رشد توليد در زمينه گوشت گوسفند در آسيا متمرکز است و اين ناحيه بيش از 60 درصد توليد جهاني گوشت گوسفند را به خود اختصاص ميدهد. مهمترين کشورهايي که در اين زمينه فعاليت دارند چين، ايران و پاکستان هستند [FAO, 2007 ].
موسي زاده و همکاران [موسي زاده و همکاران، 1391] نشان دادند در اثر تغيير قيمت گوشت ارزش اقتصادي همه صفات غير از وزن تولد، وزن پشم و شير توليدي تغيير کردند و افزايش قيمت گوشت منجر به افزايش اهميت اقتصادي قيمت آنها شد. در ميان عوامل مختلف، قيمت گوشت بالاترين اثر را در تغيير ارزش اقتصادي صفات مختلف نشان داد.
1-6- اندازهگيري زندهماني
زندهماني برهها ميتواند به عنوان يک صفت يا توزيع دو جملهاي (مرده يا زنده) مورد تجزيه قرار گيرد. در اين نوع تجزيه تحليل، از همه اطلاعات به علت در نظر نگرفتن زمان دقيق تلفات، استفاده نميشود. براي مثال مرگ برهها در سن يک روزگي يا شيرگيري را يکسان در نظر گرفته و مقدار اطلاعات مشابهي را ميدهد. از طرف ديگر، ممکن است تعداد قابل توجهي از دادههاي مربوط به سن حيوان در زمان مرگ نيز در نظر گرفته نشود، زيرا که رکوردهاي سانسور شده را در نظر نميگيرد. رکوردهاي سانسور شده شامل رکوردهاي افرادي هستند که در زمان ارزيابي هنوز حذف نشدهاند. در حالي که رکوردهاي سانسور نشده، افرادي هستند که قبل از تاريخ ارزيابي بنا به دلايلي از گله حذف شدهاند [Brash et al., 1994]. زندهماني برهها تا سني خاص را ميتوان به صورت صفتي گسسته يا پيوسته تجزيه نمود [Borg, 2007].
1-6-1- دادههاي گسسته
در حالت گسسته زندهماني به عنوان يک صفت دوتايي مورد تجزيه قرار ميگيرد (کد صفر، زنده و کد يک مرده). در اين روش به علت در نظر نگرفتن رکوردهاي سانسور شده (رکورد دامي که در زمان ارزيابي هنوز حذف نشده) تعداد قابل توجهي از دادههاي مربوط به سن حيوان در زمان مرگ در نظر گرفته نميشود. اگرچه در روشهاي تجزيه خطي، از ماهيت ناپيوسته زندهماني چشم پوشي ميگردد، ولي در اغلب اين صفت با روشهاي خطي مورد ارزيابي قرار گرفته است [Borg, 2007].
1-6-2- دادههاي پيوسته
اندازههاي پيوسته زمان، مانند تعداد روزهاي بين تولد و مرگ با حذف (طول عمر) نيز در ارزيابي زندهماني مورد استفاده قرار ميگيرند. در اين صورت نقصان اطلاعات از دادههاي سانسور شده با اندازه گيري طول عمر افراد سانسور نشده (دامي که قبل از تاريخ ارزيابي از گله حذف شده)، برطرف گرديده و همه حيوانات براي ارزيابي طول عمر در نظر گرفته ميشوند.
روش آماري تجزيه زندهماني با مدلهاي نسبت خطر، اطلاعات حاصل از دامهاي سانسور نشده و سانسور شده را با يکديگر ترکيب نموده و تحليل آماري دادههاي سانسور شده را امکانپذير ساخته، ويژگي غير نرمال بودن دادههاي طول عمر و تغييرات عوامل محيطي مؤثر بر طول عمر در طي زندگي حيوان را نيز مورد توجه قرار ميدهد [Caraviello, et al., 2004; Sawalha, et al., 2007].
1-7- عوامل مؤثر بر زندهماني
در دهه اخير کوششهاي زيادي جهت شناسايي عوامل مؤثر بر تلفات برهها انجام شده است، اما نتايج گزارش شده تحت تاثير نژاد، سيستم توليد و مدلهاي



قیمت: تومان


پاسخ دهید