فصل دوم:مبانی نظری تحقیق
2-1-فقیه کیست 13
2-2- چیستی فقه سیاسی15
2-3- تاریخ فقه سیاسی21
2-4- رویکرد19
2-5- ضرورت حکومت20
2-1-5- دیدگاه اسلام درباره ضرورت حکومت21
2-6- اندیشه رهبری در حکومت اسلام21
2-6-1- نظر شیعه27
2-6-2- نظر اهل سنت28
2-7- امامت ، انتخاب ، یا انتصاب 29
2-8-1- تعریف آزادی32
2-8-2- اندیشه آزادی در اسلام33
2-9-1- قیام ومبارزه36
2-9-2- جنگ39
2-9-3-جهاد40
فصل سوم : رهبری جامعه اسلامی و ولایت عهدی در سیره سیاسی امام رضا(ع)
3-1- بخش اول:رهبری جامعه اسلامی از منظر امام رضا (ع) 46
3-1-1- تشکیل حکومت اسلامی46
3-1-2- زندگی امام رضا(ع) 47
3-1-2-1-تولد47
3-1-2-2-پدر و مادر امام رضا(ع)47
3-1-2-3-القاب امام رضا (ع)48
3-1-2-4- دورران امامت48
3-1-2-5- شهادت امام51
3-1-3- ضرورت حکومت و اطاعت از رهبری از نظر امام رضا(ع)52
3-1-4- خصوصیات رهبر از دیدگاه امام رضا(ع)52
3-1-5 اهمیت مقام امام از نظر امام رضا(ع) 55
3-1-6-امامت ابراهیم (ع) پس از آزمایشهای سخت 58
3-1-6-1-رسیدن به مقام امامت59
3-1-7-اکتسابی نبودن امامت61
3-1-8-علت اطاعت مردم از امام رضا (ع)62
3-1-9-خلافت از دیدگاه امام رضا(ع)64
3-1-10-مقبولیت مردمی امام رضا(ع) 67
3-1-11-عدالت در سیره امام رضا(ع) 70
3-1-12- مصلحت تقیه در اصل امامت از منظر امام رضا (ع)72
3-1-13-تصریح به امامت و رهبری امام رضا(ع)74
3-1-13-1-حدیث سلسله الذهب75
3-1-14-جریان واقفیه و قطعیه78
3-1-15-رهبری اسلام در عصر غیبت79
3-1-15-1-ضرورت حکومت و رهبری در عصر غیبت80
3-1-15-2- ولایت فقیه در کلام امام رضا (ع)80
3-2-بخش دوم: ولایت عهدی امام رضا(ع)
3-2-1- سفر اجباری امام رضا(ع) به خراسان84
3-2-2-پیشنهاد خلافت به امام رضا(ع)84
3-2-3-پیشنهاد ولایت عهدی87
3-2-3-1-اندیشه ولایتعهدی88
3-2-3-2-عهدنامه ولایتعهدی امام رضا(ع)91
3-2-3-2-1-متن حکم مامون91
3-2-3-2-2-نوشته منسوب به امام رضا(ع)95
3-2-3-2-3-نکات مهم مامون در عهدنامه97
3-2-3-2-4-نکات مهم امام رضا(ع)در عهدنامه99
3-2-3-3-بیعت ولایتعهدی با امام رضا(ع)100
3-2-3-4-اهداف مامون از طرح ولایتعهدی 101
3-2-4کاربرد مصلحت در مسایل سیاسی107
3-2-4-1-مصلحت در ولیعهدی امام رضا(ع) 108
3-2-4-2-پاسخ امام به معترضین ولایتعهدی او109
3-2-5-امام رضا(ع) و فرصت ولایتعهدی110
فصل چهارم:آزادی و حقوق بشر در سیره سیاسی امام رضا(ع)
4-1- بخش اول: آزادی 116
4-1-1-آزادی از دیدگاه امام رضا (ع)116
4-1-1-1-آزادی شخصی 116
4-1-1-2-آزادی سیاسی118
4-1-1-3- آزادی اندیشه 120
4-1-2-گفت و گوی ادیان در سیره رضوی124
4-1-3-مناظره امام رضا (ع)با علمای ادیان مختلف 127
4-1-3-1-هدف مامون از برگزاری مناظره 127
4-1-3-2-واکنش امام (ع) به طرح مناظره129
4-1-3-3-مناظره حضرت با جاثلیق130
4-1-3-4-مناظره امام با راس الجالوت136
4-1-3-5-مناظره امام رضا(ع) با عمران صابی140
4-1-3-6-مناظره امام با عالم سنی 153
4-1-4-اهمیت مناظره های امام رضا(ع)154
4-2-بخش دوم: حقوق بشر156
4-2-1-تعریف حقوق بشر156
4-2-2-امام رضا(ع) و رفتا بشر دوستانه با غیر مسلمانان156
4-2-2-1- رفتار با مشرکین156
4-2-2-2- رفتار با اهل کتاب 157
4-2-3-رفتار بشر دوستانه امام رضا(ع) با مسلمانان 160
4-2-4-مخالفت امام رضا (ع) با ترور و خشونت162
4-2-5- امام رضا (ع)و جلوگیری از فتنه داخلی163

4-2-6-دفاع از حقوق ستمدیدگان در سیره امام رضا (ع) 164
4-2-7-حمایت اما رضا (ع)از حقوق کارگر168
4-2-8-حقوق زن و مرد از منظر امام رضا(ع)170
فصل پنجم: دیدگاه امام رضا(ع)درباره قیام علویان
5-1-خاستگاه جنبش علویان174
5-1-1- جنبش زیدیه نماد جنبش مکتبی176
5-1-2-ستایش امام رضا (ع)از زید 177
5-2-اهداف قیام علویان178
5-3-نگرش ائمه(ع) به قیام علویان180
5-4-نظر امام رضا (ع)درباره قیام علویان182
5-5-تولی و تبری در سیره امام رضا(ع) وتاثیر آن بر قیام علویان183
5-6-تاثیر شهادت امام رضا(ع)بر قیام علویان191
5-7-نتایج قیام علویان193
5-8-علل شکست قیام علویان در زمان امام رضا(ع) 194
5-9-علت عدم قیام و تشکیل حکومت از جانب امامان(ع)196
نتیجه گیری199
منابع 203
چکیده انگلیسی 208
نام خانوادگی : کیانی نام : علی مراد استاد راهنما: دکتر عبد الرحمن حسنی فر استاد مشاور: دکتر غلامرضا نقویدانشکده: حقوق و علوم سیاسی رشته : علوم سیاسیگرایش : علوم سیاسی مقطع : کارشناسی ارشدتاریخ دفاع: 25/11/1391 تعداد صفحات :208عنوان پایان نامه : بررسی سیره سیاسی امام رضا(ع) از منظر فقه سیاسی شیعهکلید واژه ها:جهاد، فقه سیاسی، شیعه، امام رضا(ع)، ولایت عهدی، امامت، علویان ، سیاست،آزادی، حقوق بشر، سیرهچکیده :
یکی از مسائلی که امروز در جهان اهمیت دارد مباحث سیاسی است چه بحث های مربوط به مبانی و اندیشه های علم سیاست،چه مسائل رفتاری و اجرایی آن علم است؛ تمام این مسائل بر اساس جهان بینی های مختلف مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد. در جوامع اسلامی بررسی اندیشه ها،رفتارها و تاییدات سیاسی رهبران دینی یکی از مسائل مهم است. که می تواند چراغ راه مسلمانان باشد. در این میان سیره سیاسی امامان شیعه که از هر گونه خطاء مصون هستند، می تواند بهترین الگوی سیاسی برای بشریت باشد. هر چند برخی معتقدند که فقه سیاسی شیعه یک بحث جدید التاسیس است اما معتقدین به این نظر ظاهرا نسبت به حوزه فقه شیعه کم اطلاع بوده اگر سیر کوتاهی در فقه شیعه داشته باشیم متوجه می شویم که فقه سیاسی سابقه دیرینه دارد و از جهت زمانی بازگشت آن به صدر اسلام است. هر چند این مباحث بیشتر در ضمن مباحث فقه عمومی بیان گردیده است چنانچه وقتی به کتب فقهی مثل جواهر الکلام،شرح لمعه، و کتب حدیثی مثل وسائل الشیعه، تهذیب الاحکام، کافی و…مراجعه می کنیم به وضوح مسائلی از قبیل جهاد،امر به معروف و نهی از منکر،نماز جمعه و…به چشم می خورد که از مصادیق فقه سیاسی است . در این پایان نامه به مباحثی از قبیل فقه سیاسی، ضرورت حکومت، امامت و رهبری، مقبولیت و مشروعیت، ولایت فقیه، ولایت عهدی، تقیه، مصلحت، آزادی، حقوق بشر، قیام علویان، از دیدکاه امام رضا(ع) مورد بررسی قرار گرفته است.
امضای استاد راهنما : دکتر عبد الرحمن حسنی فر

پیشگفتار
بر کسی پوشیده نیست که ادیان آسمانی و پیامبران الهی،به ویژه پیامبران بزرگ ودر راس آنها حضرت محمد(ص) همگی یک هدف را دنبال می کردند و آن نجات انسان از هوا پرستی و پلیدیهای اخلاقی و نیز رهایی وی از اسارت و بندگی طاغوت و رساندنش به کمال مطلوب انسانی و کرامت های نفسانی در سایه توحید و خداپرستی بوده است. آن بزرگواران در راستای نیل به این آرمان های مقدس تا سرحد جان ،تلاش و از خود گذشتگی کرده اند و در این راه موفقیت هایی هم داشته اند؛حتی برخی از پیامبران از جمله حضرت داوود، سلیمان و یوسف توانسته اند در سایه عنایات خاصه الهی به تشکیل حکومت دینی برپایه قوانین آسمانی هر چند در برهه کوتاهی از زمان توفیق یابند و احکام و قوانین الهی را علیرغم موانع زیاد پیاده کنند،والگوی خوبی از مدینه فاضله را در سایه حکومت دینی فرا روی بشر قرار دهند.پیامبر اسلام(ص)نیز پس از هجرت به مدینه،اولین دولت اسلامی را تشکیل داد و همه مقدمات آنرا فراهم آورد.بیعت با قبایل مختلف،ایجاد برادری بین مهاجران و انصار،همزیستی مسالمت آمیز و دفاع مشترک مسلمانان و یهود مدینه و تاسیس مسجد بعنوان پایگاه امور سیاسی و اجتماعی تنها بخشی از اقدامات پیامبر (ص)در راستای تاسیس حکومت اسلامی بود.آن حضرت با قدرت اجرایی خود،قوانین اسلام را به مرحله اجراء در آورد و بعد از خود سرنوشت مردم را بلا تکلیف نگذاشت و در غدیر خم جانشین خود را به مسلمین معرفی کرد هرچند برخی از مسلمین پس از رحلت پیامبر(ص)از مسیر حق منحرف شدند؛ و فقط مدت محدودی ائمه اطهار (ع) بر مسند قدرت نشستند که در آن مدت کوتاه بهترین روش حکومت داری را برای بشریت به ارمغان آوردند. حکومت پنج ساله علی (ع)بهترین حکومت عدالت محور پس از رسول خدا بود.و ولایت عهدی امام رضا(ع)هرچند مشروط به عدم دخالت در امور حکومت پذیرفته بود ولی رفتار و گفتار آن حضرت در دوران محدود ولایت عهدی برای مردم بهترین الگو بود.رفتار آن حضرت با دانشمندان غیر مسلمان در مناظرات وجلب نظر آنها به اسلام،دفاع آن حضرت از حقوق انسانها،امر به معروف و نهی از منکر آن حضرت به صاحبان قدرت حتی مامون خلیفه عباسی و…تنها گوشه کوچکی از سیره سیاسی آن حضرت بود که بعنوان مباحث فقه سیاسی شیعه قابل بررسی و تجزیه و تحلیل است.این پایان نامه در واقع بخشی از سیره سیاسی امام رضا(ع) است؛که برای جامعه بشری به ارث گذاشت.میراثی که اگر انسانها از آن تبعیت کنند رستگاری را بر ای خود به ارمغان خواهند آورد.
این پایان نامه دارای پنج فصل است که در این فصول تلاش شده سیره سیاسی امام رضا (ع) بر مبنای فقه سیاسی شیعه مورد بررسی قرار گیرد.
در فصل اول به بیان کلیات تحقیق اعم از بیان و توضیح مساله،سوال اصلی،سوالات فرعی،فرضیه،مفاهیم، اهمیت تحقیق و اهداف پژوهش پرداخته شده است .
در فصل دوم ادبیات و چارچوب نظری تحقیق ورویکرد مربوط به آن بیان شده است
در فصل سوم مباحث رهبری و ویژگیهای آن و ولایت عهدی امام رضا از نظر آن حضرت را تجزیه و تحلیل نموده است و در فصل چهارم آزادی و حقوق بشر در سیره آن حضرت مورد بحث قرار گرفته و در فصل پنجم موضوع امام رضا درباره جنبش علویان را مورد بررسی قرار داده است و در پایان نتیجه گیری و جمع بندی مطالب کل پایان نامه آورده شده است.
فصل اول
کلیات تحقیق
صلوات مخصوص امام رضا (علیه السلام)
اللهّمَ صَلّ عَلی عَلی بنْ موسَی الرّضا المرتَضی الامامِ التّقی النّقی  و حُجَّّتکَ عَلی مَنْ فَوقَ الارْضَ و مَن تَحتَ الثری الصّدّیق الشَّهید صَلَوهَ کثیرَهً نامیَهً زاکیَهً مُتَواصِلهً مُتَواتِرَهً مُتَرادِفَه کافْضَلِ ما صَلّیَتَ عَلی اَحَدٍ مِنْ اوْلیائِکَ(الکامل الزیارات،ص 308 ،به نقل از مؤسسه الامام الهادی ،ج 4 ،1383 ،ص 123)1
1-1. بیان مساله
ا زآن جایی که اندیشه های سیاسی برگرفته از دیدگاه های دانشمندان علم فلسفه ،سیاست و… بوده که زاییده فکر بشری است و بخش دیگری از دیدگاه ها برگرفته از کلام وحی معصومین است بر همین اساس فقه سیاسی که تبیین کننده نظریه دین در حوزه سیاست است. تولید بخشی از اندیشه سیاسی اسلام بر مبنای فقه سیاسی می باشد. بر این اساس بررسی سیره امام رضا(ع) از منظر فقه سیاسی شیعه بدین معنا که هرگونه رفتار, گفتار و تایید آن حضرت در رابطه با مسائل سیاسی از بعد فقه سیاسی شیعه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته. بدین معنا که آزادی بیان که از ویژگی های مدرنیته است وقتی مامون جلسات مناظره برپا می کند امام رضا(ع) به مخالفین مذ هب شیعه واسلام در یک فضای باز و آزاد اجازه بیان افکار وعقاید شان را می داد. و این نمونه بارز آزادی بیان دراسلام بود, یا نظر آن حضرت، در خصوص حکومت اسلامی و رهبری آن، بر مبنای فقه سیاسی شیعه بر اساس امر امامت و قبول ولایت عهدی امام رضا بر مبنای تقیه بود. امروزکه جایگاه مردم به عنوان رکنی از دمو کراسی است ،مردم نقش مهمی در حکومت دینی وتعیین رهبری آن را دارند این همان مقبولیت سیاسی آنهاست. و در پایان موضع امام رضا (ع) درباره حرکات و جنبش علویان و نظر فقهی اسلام در این مورد مورد بررسی قرار می گیرد.
1-2 . اهمیت موضوع تحقیق
1-2-1. اهمیت تئوریک
این تحقیق سیره سیاسی امام رضا را از منظر فقه سیاسی شیعه مورد بررسی قرار می دهد. که در زمان حاضر می‌تواند، راهگشای بسیاری از مسائل جدید و مستحدثه از قبیل بحث رهبری حکومت اسلامی ،آزادی انسان ها بر اساس شریعت اسلام و حقوق انسا ن ها -که امروزه بازیچه دست کشور های استعمار گر و حاکمان مستبد گردیده- به عنوان الگویی در جامعه اسلام باشد.
1-2-2. اهمیت عملیاتی
نتایج این تحقیق می تواند در مراکز علمی ، دانشگاهی، پژوهشی ، حوزه های علمیه و افراد علاقه مند به مطالعه درباره سیره سیاسی امام رضا (ع) با محور های رهبری حکومت اسلامی ،آزادی انسان ها بر اساس شریعت اسلام ،حقوق انسا ن ها و قیام و مبارزه با طاغوت به عنوان الگویی در جامعه اسلام مورد استفاده قرار گیرد.
1-3. سوال اصلی
سیره امام رضا(ع) از منظر فقه سیاسی شیعه چگونه قابل تحلیل و بررسی است؟
1-4. سئوالات فرعی
1- نظر امام رضا در باره رهبری جامعه چیست آن را بر مبنای فقه سیاسی تحلیل کنید؟
2- آزادی وحقوق بشراز نظر امام رضا چگونه بود؟
3- موضع امام در باره جنبش های علوی علیه قدرت حاکمه را تشریح فرمایید؟
1-5. فرضیه تحقیق
بررسی سیره امام رضا(ع) از منظر فقه سیاسی شیعه مبتنی برآزادی و حریت انسان ،آزادی بیان و اندیشه و رعایت حقوق انسان ها،تاکید بر محوریت ولایت امامان معصوم در زمان حضور آنها و ولایت فقها در زمان غیبت امام معصوم(ع)، حفظ جان شیعیان با نگاه امنیتی و موافقت ضمنی از جنبش های سیاسی مکتبی مدافع امامت ائمه و مخالف جنبش هایی که در مسیر انحراف از اصل امامت قرار داشتند، در سطح جامعه اسلامی بود.
1-6. تعریف مفاهیم
1-6-1. سیره سیاسی
سیره در لغت به معنای روش، حالت و هیئت را گویند. و در اصطلاح عبارت است از روش و خط مشی فردی خاص که به صورت مستمر انجام گردد. همچنین سیره را می توان سنت، مذهب، راه و رسم سلوک و طریقه ی خاص زندگی معنا کرد. منظور ما در اینجا از سیره همان سنت ، طریقه و روش مشی و رفتار ، گفتار و امضای(تایید) معصوم است و قلمرو بحث هم، سیره و سنت امامان معصوم (ع) در حوزه سیاست است.
1-6-2. فقه
فقه عبارت است از: فهمیدن و دانستن قوانین و احکام شریعت اسلام از طریق دلائل تفصیلی آنها
ودر تقسیم بندی آن نظرات مختلفی وجود دارد. که شهید مطهری آن را بر چهار قسم تقسیم
کرده است.
1-عبادات: منظور کارهایی هستند؛ که برای انسان تکلیف هستند. و شرط قبولی این کارها قصد قربت و جلب رضای الهی است. مثل طهارت، نماز، زکات، خمس، حج، جهاد، روزه، امر به معروف و نهی از منکر.
2-معاملات(عقود وایقاعات): منظورآن بخش از فقه است که در انجام آنهاصیغه عقد لازم است. ولی در آنها قصد قربت و جلب رضایت الهی شرط نیست. که اگر پس از خواندن صیغه عقد از طرف واگذار کننده، طرف گیرنده لازم باشد لفظ قبول به کار ببرد. یعنی ایجاب و قبول داشته باشد.می شود عقد مثل عقد نکاح،معامله و…واگر از طرف مشتری قبول لازم نباشد می شود ایقاع مثل طلاق.
3-سیاسات:که مربوط به احکام حکومت و مسائل سیاسی اجتماعی می شود. مثل حدود، قصاص، دیات، شهادات، رابطه مردم با حاکم اسلامی واحکام آن.
4-احکام: آن اموری است که قصد قربت و جلب رضایت الهی در آن شرط نیست. و در عین حال
نیاز به عقد یک طرفه یا دو طرفه ندارد.حکمی که خدا تشریع کرده و لازم الاجراء است. مثل تعزیرات،حدود،قصاص.( شکوری ،1377، ص 62و56)
1-6-3. فقه سیاسی
مجموعه قواعد و اصول فقهی و حقوقی است که عهده دار تنظیم روابط مسلمانان با خودشان و ملل دیگر عالم براساس مبانی قسط و عدل است که تحقق فلاح و آزادی و عدالت را فقط در سایه
توحید عملی می داند.(همان،ص76)در این تعریف فقه سیاسی به دو بخش عمده تقسیم می شود:
1-اصول و قواعد مربوط به سیاست داخلی و تنظیم روابط درون جامعه اسلامی
2-اصول و قواعد مربوط به سیاست خارجی و تنظیم روابط بین الملل و جهانی اسلام.
1-7. روش تحقیق و روش جمع آوری اطلاعات
روش تحقیق به صورت توصیفی و تحلیلی است. که در این روش ضمن توصیف مفاهیم و پدیده ها
به تجزیه و تحلیل آن ها می پردازیم . تحلیل و تشریح سیره(رفتار ،گفتار،تاییدات)سیاسی امام رضا (ع) براساس مبانی دینی و فقهی شیعه که ازاسناد تاریخی و حدیثی و آیات قرآن نیز استفاده شده می باشد. و روش تجزیه و تحلیل اطلاعات با روش توصیفی و تحلیل محتوایی متون دینی و آیات و روایات انجام می گیرد. ومبانی آن بر اساس مکتب اصولیون که فقه را بر اساس قرآن ، روایات وارده از معصومین (ع) ،عقل واجماع فقها بررسی می کنند مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد .
روش گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و فضای مجازی بوده و به صورت فیش برداری، انجام گرفته
است.
1-8. هدف تحقیق
1- هدف این تحقیق بررسی و شناخت اندیشه های سیاسی امام رضا(ع) و بررسی آن با مبانی فقه سیاسی شیعه جهت شناخت بیشتر جامعه بشری نسبت به آن امام معصوم (ع) است.
2-تبیین اندیشه های سیاسی امام رضا (ع)
3-از آنجایی که سیره سیاسی ائمه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. لذا لازم بود. در این زمینه
تحقیقاتی صورت گرفته تا مورد استفاده جامعه علمی و پژوهشی قرار گیرد.
1-9. موانع و مشکلات تحقیق
در این پایان نامه با مشکلات بزرگی روبرو شدم و همین باعث گردید برای آماده کردن آن مدت زمان زیادی به طول انجامد در اینجا به برخی از آنها اشاره خواهم کرد.
1-موضوع جدید بود. و کسی در این باره کار نکرده تا بشود از آثار آنها نیز استفاده شود.
2-موضوع تخصصی بود. و کوچکترین بی توجهی هم مسئولیت شرعی داشت. هم امکان اعتراض بزرگان دین را به دنبال خواهد داشت.
3-شناسایی منابع ونبودن بخش عمده ایی از آنها در کتابخانه های محل سکونت، از جمله
مشکلات جدی بود
4-عمده متون دست اول با زبان عربی بود،که مطالعه آنها با کندی پیش می رفت.و برخی اوقات
برای برخی واژه های سنگین لازم بود به کتب لغت مراجعه گردد و این وقت زیادی می گرفت.
5- لازمه تحلیل موضوعات داشتن تسلط کافی بر آیات و روایات و ادله فقهی بود.
6- چون موضوع مورد تحقیق از حساسیت شرعی بالایی بر خوردار است. لازم است حتما به منابع دست اول مراجعه گردد.
1-10. سازماندهی تحقیق
این پایان نامه دارای پنج فصل است که در این فصول تلاش شده سیره سیاسی امام رضا (ع) بر مبنای فقه سیاسی شیعه مورد بررسی قرار گیرد.
در فصل اول به بیان کلیات تحقیق اعم از بیان و توضیح مساله،سوال اصلی،سوالات فرعی، فرضیه،
مفاهیم، اهمیت تحقیق و اهداف پژوهش پرداخته شده است .
در فصل دوم مبانی نظری تحقیق و رویکرد مربوط به آن بیان شده است
در فصل سوم مباحث رهبری و ویژگیهای آن و ولایت عهدی امام رضا(ع) از نظر آن حضرت را تجزیه و تحلیل نموده است. و در فصل چهارم آزادی و حقوق بشر در سیره آن حضرت مورد بحث قرار گرفته. و در فصل پنجم موضوع امام رضا درباره جنبش علویان را مورد بررسی قرار داده است
و در پایان نتیجه گیری و جمع بندی مطالب آورده شده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
2-1. فقیه کیست
قبل از هر چیز لازم است بدانیم فقیه کیست و او چه شرایطی باید داشته باشد که بتواند در عصر غیبت بر مردم ولایت داشته باشد و آیا ولایت او ضروری است؟ نظر اسلام درباره آن چیست؟
درباره تعریف ولایت در لغت از کلمه ولی گرفته شده به معنی قرار گرفتن چیزی در کنارچیز دیگر است بطوری که فاصله ای میان آنها نباشد. به معنی دوستی، یاری و نصرت،تصدی امر و سرپرستی
و معانی دیگر به کار رفته است(جوادی آملی ،1387،ص16و15)ودر اصطلاح به معنی سرپرستی به کار رفته است ودارای اقسامی است از قبیل ولایت تکوینی،ولایت بر تشریع،ولایت تشریعی.
ولایت تکوینی : مربوط به موجودات عینی جهان است. و چون رابطه حقیقی میان دو طرف ولایت هست. ولایت حقیقی است. ولایت تکوینی یعنی سرپرستی موجودات جهان و تصرف عینی در آنها مثل ولایت نفس انسان بر قوای درونی اش. و ولایت خداوند بر موجودات از این نوع ولایت است. که او ولی حقیقی تمام موجودات است.(جوادی آملی ،1391،ص 124-122)
ولایت بر تشریع: ولایت بر قانون گذاری وتشریع احکام است.یعنی کسی سرپرست جعل قانون باشد. این ولایت در حیطه قوانین است نه موجودات. این نوع ولایت از نوع وصفی است نه حقیقی. البته این نوع ولایت با یک تحلیل عقلی به سنخ ولایت تکوینی بر می گردد.زیرا قلمرو ولایت بر تشریع همان فعل خود شارع است.
ولایت تشریعی: نوعی ولایت و سرپرستی است که نه ولایت تکوینی است و نه ولایت بر تشریع و
قانون بلکه ولایتی است در محدوده تشریع و تابع قانون الهی که این ولایت دو نوع است یا ولایت بر محجوران است یا ولایت برجامعه خردمندان. این نوع ولایت نیز مربوط به رابطه”علی ومعلولی”نیست بلکه از امور اعتباری و قرار دادی یا همان وضعی است نه حقیقی. و لذا ولایت پیامبر(ص) و ائمه و فقها از این نوع ولایت است و آیات”انما ولیکم الله ورسوله والذین امنوا…”(مائده،55)و”من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا…”(اسراء،33)و…از این نوع ولایت است.(همان،126-124)
اما منظور فقیه در بحث ولایت فقیه مجتهد جامع الشرایط است نه هر کسی که فقه خوانده باشد و فقیه جامع الشرایط سه ویژگی برجسته دارد .
الف- اجتهاد مطلق ب- عدالت مطلق ج- قدرت مدیریت و استعداد رهبری
( جوادی آملی ،1391، ص 136)
الف- اجتهاد مطلق : اسلام یک مجموعه ی منسجم است؛ به گونه ای که دیانت آن عین سیاست است و سیاست آن عین دیانتش و فهم کامل نسبت به اسلام زمانی ممکن است که فقیه به همه ابعاد آن آگاه و مجتهد باشد. بنابراین کسی که مجتهد مطلق نیست بلکه نسبت به بخشی از معارف اسلام آگاهی دارد. و به تعبیری « مجتهد متجزی » است صلاحیت ولایت بر جامعه اسلامی را ندارد. و فقیهی که ابعاد سیاسی اسلام را خوب نفهمیده است توان چنین مسئولیت عظیمی را نمی تواند داشته باشد . فقیه جامع الشرایط باید بتواند مسایل مستحدثه مسلمین را خوب حل کند. و آنها را بر اصول و فروع تطبیق دهد. در اینصورت می تواند مدیریت جامعه اسلامی را بپذیرد. ( همان ، 137)
ب- عدالت مطلق: فقیه جامع الشرایط کسی است که هم از نظر عقل نظری و هم عقل عملی کامل باشد یعنی علاوه بر اینکه علم دین را خوب بفهمد باید خودش عامل به آن باشد و همه وظایف دینی را بخوبی عمل کند و در ابلاغ دین کوتاهی نکند. و براساس میل و هوس خود رفتار نکند . و اگر کسی در درون نفس خودش مطیع امیال شخصی خود باشد. و به تعبیر قرآن « اَفَرَاَیتَ مَنِ اتخّذَ اِلهَهُ هَواهُ …(جاثیه،23 ) ( آیا دیدی کسی را که معبود خود را هوای نفس خویش قرار داده …) چنین شخصی هیچگاه صلاحیت ولایت و هدایت مسلمین را ندارد و مشمول خطاب ابراهیم (ع) است که فرمود: « اُفٍ لَکُم وَ لِما تَعبدُونَ مِن دُونِ الله» ( انبیاء ،67 ) اف بر شما و بر هر آنچه غیر خدا می پرستید که این خطاب شامل بت پرستی ظاهری تنها نیست بلکه شامل تبعیت از هوای نفس که بت درون است نیز می شود . ( جوادی آملی، 1391، ص138)
ج- قدرت مدیریت و استعداد رهبری : علاوه بر دو شرط قبل یعنی اجتهاد مطلق و صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه و همچنین عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلام استعداد و توانایی لازم را برای مدیریت جامعه اسلامی را داشته باشد. چنانچه شروط لازم را در این خصوص و اصل یکصد و نهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران چنین بیان کرده : بینش سیاسی و اجتماعی ، تدبیر ، شجاعت ، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری و در صورت تعدد واجدین شرایط فوق ، شخصی که دارای بینش فقهی و سیاسی قویتر باشد مقدم است بنابراین فقیه جامع الشرایط برای رهبری دنیا اسلام باید بینش صحیحی نسبت به امور سیاسی و اجتماعی درباره داخل وخارج کشور اسلامی داشته باشد و توطئه های دشمن را خوب بشناسد. و هنر مدیریت و تدبیر در امور را داشته باشد ( همان ، صص 140 – 139 )
2-2. چیستی فقه سیاسی
فقه، به معنای فهم عمیق آموزه های دینی است. و در اصطلاح ،فقه سیاسی فقهی است که ناظر بر سه قلمرو اصلی عبارتند از: حکومت، قدرت و جامعه. یعنی در فقه سیاسی بحث حکومت با همه ابعاد آن به عنوان روح و فلسفه کلی مطرح شده است. همچنین بحث قدرت و شیوه اداره جامعه در آن مطرح است.( نوایی ،1389، ش86 ، 9) در این باره امام خمینی(ره) می فرماید: «حکومت در نظر مجتهد واقعی،فلسفه عملی تمام فقه است و فقه در تمام زوایای زندگی بشریت است.حکومت،نشان دهنده جنبه علمی فقه در برخورد با تمام معضلات اجتماعی،سیاسی و فرهنگی است.» (موسوی خمینی، ج21، 1379، 289)بنابر این،فقه سیاسی رویکردی را مد نظر قرار دارد. که عملکرد سیاسی و اجتماعی مسلمانان بر اساس منابع اسلام باشد. وفقه سیاسی شیعه در عصر غیبت امام عصر(عج)به مرحله ای جدید پای نهاد شیوه وکالتی که از عصر امام جواد شکل گرفت.روح تفکر سیاسی را در شیعه توسعه داد. که در عصر غیبت صغری رهبری جامعه اسلامی شیعی از طریق نواب اربعه امام عصر صورت می پذیرفت. ودر عصر غیبت کبری این مسئولیت بر عهده فقها (ولی فقیه) است. برای توسعه این امر مهم در عصر غیبت،فقها شیعه اقدام به جمع آوری احادیث ائمه کردند. که در عصر غیبت صغری و صده بعد از آن مجموعه کتبی از قبیل من لایحضر الفقیه،تهذیب الاحکام،استبصارو کافی ودر قرون بعدی خصوصا عصر صفویه گسترش بیشتری یافت وآثاری از قبیل وسائل الشیعه،بحارالانوارو…نمونه هایی از کتب روائی این عصر است.در مباحث فقه سیاسی در بین مسلمانان بسیاری از آنها فقط بر نقل واحادیث صادره، اکتفا کردند. و خوارج جزء اولین گروه نقل گرا در تاریخ اسلام بودند.با ظهور دو مکتب معتزله عقل گرا، اشاعره نقل گرا نزاع میان این دو گروه در اواخر قرون دوم و اوائل قرن سوم به اوج رسید.ودر تاریخ فقه سیاسی شیعه نیز این وضعیت حاکم بود؛ که عده ای پیرو مکتب اخباری گری که تکیه گاهشان فقط احادیث منقول از معصومین بود و نقل را بر عقل مقدم می دانستند.و گروه دوم پیرو مکتب اصولیون که این گروه تکیه گاهشان عقل و نقل بود. و با استفاده از ظرفیت این دو اصل به اجتهاد در حوزه دین می پرداختند.باترویج و توسعه اندیشه اصولیون عملا جایگاه مهمی به عقل داده شد. وعقل را در حریم شرع وارد کردند. و فقه سیاسی شیعه مبتنی بر عقل گرائی و نقل گرائی تواما با هم شد.شیعه در کلیه آموزه های دینی که ماهیت استدلالی دارند. عقل به حوزه شرع وارد شده، وتمام مسائل عبادی،حقوقی،اخلاقی و سیاست و اصول اعتقادی همه، رنگ عقلانی گرفته اند.وبر اساس همین عقلانیت است. که اسلام شیعی به حاکمیت طاغوت و حاکمان جائر ومدعیان دروغین رای به مشروعیت آنها نمی دهد. عقلانیت فقه شیعی چنان نمود روشنی پیدا نموده که ملکه اجتهاد را در غیبت امام زمان را مطرح نموده، وبر اساس رهیافت هایی که توسط معصومین ارائه شده شیعه علاوه برنقل گرائی ویژگی عقلانیت پیدا کرد.( نوایی ، 1389، شماره 86، 14و13)
2-3. تاریخ فقه سیاسی
بخشی از فقه به اداره امور اجتماعی و سیاسی از قبیل امامت و رهبری،انتصاب فرماندهان نظامی
،جمع آوری وجوهات شرعی و مالیات،امر به معروف و نهی از منکر،برگزاری برنامه سیاسی اجتماعی از قبیل حج، نماز جمعه، نماز عید فطر و عید قربان، حفظ حقوق مردم، برقراری روابط با کشورهای دیگر و … این قسمت از فقه مربوط به به “فقه سیاسی” است.
فقه سیاسی مثل فقه عمومی در طول تاریخ اسلام شکل گرفته است.البته فقه سیاسی غیر از فلسفه سیاسی است. فلسفه سیاسی در واقع تحلیل و تعلیل دیدگاه های سیاسی است.در حالی که فقه سیاسی به خود دیدگاه و خطوط سیاسی اسلام اطلاق می شود.
در مطالعه تاریخ فقه سیاسی و ریشه یابی آن در بستر زمان،خواه ناخواه باید به عصر رسول خدا (ص) بر می گردیم.
پیامبر(ص) قبل از هجرت عمده فعالیتش تبلیغ پایه های دین مثل توحید،نبوت و معاد بود ولی پس از هجرت به مدینه چون حکومت اسلامی شکل گرفت. بیشتر آیات نازل شده بر پیامبر بر محور مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است.یعنی در این دوران احکام حکومتی که همان فقه سیاسی اسلام شکل می گیرد. و با نظارت پیامبر اجراء می گردد.نمونه های آن اجراء حدود الهی،امر به معروف و نهی از منکر، اعزام سفیر، جهاد و…که در عصر رسول خداعملا اجرا گردید.و این نخستین مرحله تاریخ فقه سیاسی است. وبعد از رحلت پیامبر(ص) و رودر رویی مسلمین با مسائل مستحدثه و نوظهور ،اجتهاد درقرآن و سنت توسط اهل سنت و تبعیت از کلام و سیره اهل بیت توسط شیعه فقه سیاسی تکامل بیشتری پیدا کرد.ولی فقه سیاسی در ضمن فقه عمومی بیان می شد.اما بعد ها،برخی از موضوعات که از نظر سیاسی و یا اقتصادی مورد ابتلاء بیشتری بود.بطور جداگانه تدوین گردید. وکتب فقهی با موضوع اقتصاد عنوان کتاب”الخرائج”به خود می گرفت. مثل خراج ابویوسف و خراج یحیی بن آدم از اهل سنت و “مسائل الخراجیه”محقق کرکی از فقهای شیعه،وگاهی به عنوان “الاموال”نامیده می شد.و کتاب های فقهی که در زمینه مسائل اجتماعی و سیاسی نوشته می شدند. با عناوین “کتاب الحسبه”یا”احکام السلطانیه”و…تدوین می گردید.کتاب های حسبه و احکام سلطانیه در واقع همان فقه سیاسی اسلام است ولکن مولفان معمولا محتوای کتاب را طبق مذهب و مکتب فقهی که خود از آن پیروی می کردند می نوشتند.وگاهی فقها بحث حسبه را در مبحث “امر به معروف ونهی از منکر”مورد بحث قرار می دهند.از جمله کتاب هایی که در امور حسبه توسط فقهای اهل سنت نوشته شده عبارتند از:
1-الحسبه فی الاسلام-تالیف ابراهیم دسوقی الشهاوی
2-الحسبه فی الاسلام-تالیف ابن تیمیه
3-الحسبه و المحتسب-تالیف نُقُولا زیاد
و کتبی که تحت عنوان احکام سلطانیه نوشته شده است عبارتند از:
1-الاحکام السلطانیه والولایات الدینیه-نوشته ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی
2-الاحکام السلطانیه –نوشته ابویعلی
در بین فقها وعلما شیعه،کتابی را باعنوان احکام السلطانیه سراغ نداریم وبیشتر فقها شیعه،فقه سیاسی رابیشتردر داخل فقه عمومی می نوشتند. وعلت آن اینکه فقهای شیعه خلافت حاکمان را مشروع نمی دانستند. به همین دلیل حاکمان همیشه آنها را سرکوب می کردند. و مانع از انتشار آثارشان می شدند.واز فقهای متاخر شیعه که درباره حکومت بصورت مستقل کتاب نوشته مرحوم آیت الله محمد حسین نائینی که کتاب «تنزیه المله وتنبیه الامه» را تالیف کرده است که حکومت مطلقه شاهان را غیر مشروع دانسته و جواز حکومت مشروطه را بیان داشته است.یا امام خمینی(ره) و برخی دیگر از فقهای معاصر اثراتی با عنوان ولایت فقیه،ولایت فقها و…تدوین نموده اند. (شکوری ، 1377، ص45-40)
2-4. رویکرد
از آنجایی که در یک موضوع علمی و فکری ممکن است. از ابعاد گوناگون و زوایای متفاوت و روش های متناوب مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. و مرسوم است که روش و ادبیات تحقیق در ابتدای نوشته، آورده شود تا ذهن خواننده را به سمت و سوی افکار و اندیشه های نویسنده معطوف بدارد و لذا این نوشته نیز از این قاعده خارج نیست
درباره زندگانی سیاسی، فرهنگی و اجتماعی امامان معصوم خصوصا امام رضا (ع) کتب و آثار مختلفی منتشر گردیده است. که در بررسی آنها دیده می شود. که هر کدام با یک رویکرد خاص اثر خود را به پایان رسانده بیشتر آثار موجود با رویکرد تاریخی منتشر گردیده، که زوایای زندگی آن حضرت را عمدتا از این بعد مورد بررسی قرار داده و در برخی آثار نیز سیره زندگانی آن حضرت را از بعد کلامی و فلسفی مورد تجزیه و تحلیل قرار دادهاند. و بعضا به ابعاد سیره فقهی آن حضرت پرداخته اند.
اما در آثار منتشره ای که مورد بررسی قرار گرفته کمتر دیده شده که سیره سیاسی آن حضرت از بعد فقه سیاسی مورد بررسی قرار گیرد که برآن شدیم که در این اثر «سیره سیاسی امام رضا (ع) را بر اساس فقه سیاسی مورد بررسی قرار کیرد.»
از آنجایی که تمام متفکران بزرگ عرصه علم سیاست و اندیشه سیاسی اعم از دانشمندان اسلامی مثل ابن سینا و فارابی و فرهیختگان مکتب های سیاسی غرب مثل ارسطو و افلاطون هر کدام به نوبه خود از معارف توحیدی بهره برده اند. اما در این میان فقه سیاسی بیشترین میراث فکری خط توحیدی را سرمایه اندیشه و تحقیق خود قرار داده و همه تلاش فکری محققان بزرگ در عرصه فقه سیاسی را برای دستیابی به حکومت مطلوب و اصول مبانی آن به کار گرفته است. که در این تحقیق سیره سیاسی امام رضا (ع) که بر مبنای فقه سیاسی مورد بررسی قرار می گیرد. ناظر بر امر مهم حکومت اسلامی است .
2-5. ضرورت حکومت
نیاز به حکومت موضوعی است. که عقل بشر آن را ضروری دانسته است. زیرا زندگی اجتماعی بدون مقررات باعث هرج ومرج می گردد.برای جلوگیری از هرج ومرج در اجتماع، بشرناگزیر است تن به پذیرش حکومتی بدهد.حتی در مدینه فاضله افلاطون این فلاسفه هستند، که حکومت می کنند. و در اندیشه های کمونیستی که به نوعی همه انسانها را برابر دانسته و بی نیاز از حکومت دانسته و دولت به معنی قدرت بلامنازع مطرح نیست. ولی به هر حال گروهی عهده دار اداره جامعه هستند. به علاوه کوتاهی دوره های هرج ومرج در اجتماعات گوناگون به ما می فهماند که انسانها در زندگی اجتماعی خود هرج ومرجی را نمی پذیرند. و ازآن وضعیت به ستوه در می آیند.بر اساس چنین ضرورتی لزوم حکومت به عنوان یک اصل ثابت دیده می شود. و مورد اتفاق تمام جامعه بشری است.
2-1-5. دیدگاه اسلام درباره ضرورت حکومت
ضرورت حکومت در اندیشه سیاسی اسلام به صدر اسلام برمی گردد. که پیامبر برای اولین بار با
تشکیل حکومت در مدینه بستر ساز وحدت مسلمین و توسعه و ترویج اسلام گردید. ودر اندیشه های کلامی قرن اول اسلام، فقط گروه خوارج، آن هم در یک برهه از زمان با شعار «لا حکمَ الاّّ لله»جامعه را از حکومت و حاکم بشری بی نیاز دانست. وبا این تفکر در برابر حکومت علی(ع) سر به شورش بر داشتند؛ و امیر المؤمنین اندیشه های آنها را نقد کرد و فرمود:…هؤُلاءِ یَقُولُونَ«لا اِمْرَاَه اِلّا لِلّه»وَ اِنّه لابُدَّ لِلنّاس مِنْ اَمیرِ بِرٍّ اَو فاجِرٍ یَعْمَلُ فی اِمراَتِهِ المؤمِنِ ِ و یَسْتَمْتعُ فیها الکافِرُ…( علی(ع) ، 1380، خطبه 40،ص148)اینان می گویند:«زمامداری نیست مگر از آن خدا»در حالی که وجود حاکم و زمامدار برای مردم ضروری است. چه حاکم نیکوکار و چه حاکم بد کار،تا مؤمن در زمامداری او عمل صالح خود را انجام دهد و شخص کافر برای دنیایش بر خوردار گردد. بیان علی (ع)درباره لزوم حکومت و ضرورت وجود حاکم،از صراحت کافی برخوردار و این گویای اندیشه شیعه در حوزه سیاسی است و این تفکر نیز مورد تایید اهل سنت نیز هست.همچنانکه دانشمندان اهل سنت معتقدند که رهبری و امامت در حکومت اسلامی ضروری است. و در جریان سقیفه اختلاف بر سر چه کسی شایستگی این مقام را دارد بود.
ابن ابی الحدید: متکلمین،جملگی امامت(حکومت) را لازم و واجب می دانند.(شرح نهج البلاغه،ابن ابی الحدید،ج2،ص308،به نقل از شمس الدین ،1386)
و آیه الله بروجردی: همه مسلمانان،از شیعه وسنی بر این باورند که جامعه اسلامی ،در اداره امور
خود نیاز به زمامدار دارد،بلکه این مسئله از ضروریات اسلام است.( شمس الدین ،1386، ص150)
2-6. اندیشه رهبری درحکومت اسلام
از آنجایی که یکی از فصول مهم پایان نامه مربوط به مساله امامت و رهبری جامعه اسلامی است. و امام و رهبر عمود خیمه حکومت اسلامی است، که محور امور قرار می گیرد. و لذا این مبحث از منظر دو مذهب مهم اسلامی یعنی شیعه و اهل سنت مورد بررسی قرار می گیرد.
امام در لغت به معنی پیشوا، رهبر، مقتدا، کسی که از او پیروی شود.(سیاح ،ج1،1373ص49 وقریشی،ج1،1387ص120) اما در تعریف اصطلاحی امام تعاریف مختلف است. خصوصا شیعیان که آن را از اصول دین می دانند، یک تعریف از امام دارند. و اهل سنت که آن را از فروع دین می دانند تعریف دیگری دارند.
تعریف اهل سنت از امام
قوشچی:امامت ریاست و سرپرستی عمومی در امور دین و دنیا به عنوان جانشین پیامبر اسلام است.(مکارم شیرازی،1374ج9،ص19) طبق این تعریف امام یک مسئول ظاهری درحد ریاست حکومت است. منتها حکومتی که شکل دینی دارد، وعنوان جانشینی پیامبر(ص) را به خود گرفته است.طبیعی است که چنین امامی می شود از ناحیه مردم انتخاب شود.
تعریف شیعه ازامام
علامه حلی: امام آن انسانی است که به نص صریح پیامبر(ص) در کلیه امور دین و دنیا، اصالتا بر اساس راستی و حقیقت ریاست عمومی و تام داشته باشد.اگر چنین فردی زمام امور جامعه را به
دست گیرد. بر همگان اطاعت او واجب خواهد شد. (محمد زاده ،1385، ص 455)

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید